नेपाली युद्ध पत्रकारिताको एक जीवन्त इतिहासः कम्ब्याडमा समाचार खोतल्ने ती दिन

नेपालमा युद्धका धेरै कुरा गरिए पनि युद्ध पत्रिकारिताको अभ्यास कम छ, तिनै कममध्येका एक युद्ध पत्रकारको जीवन्त अनुभूति

प्रकाशित मिति :  १७ जेष्ठ २०७६, शुक्रबार

अजयदीप शर्मा


इतिहासका पाना पल्टाउँदा कुनै समय थियो । मत्युपनि सामान्य घटना लाग्थ्याें । आज नपत्याउँदा जस्ताबन्न गएकाछन यर्थाथताका ती कथा खेलहरु । म जनयुद्धमा पूर्ण सर्मपित युद्ध पत्रकार हुँ । म पत्रकारितामा हातहाल्दा १८ बर्षको थिए । समाजमा भएको विभेद् र असमानताका विरुद्ध जाग्नुपर्छ भन्ने चेत निर्माण गरिसकेको थिए । क्याम्पस पढ्दाको विद्यार्थी । विद्यार्थी संगठनमा जोडिदै म जनयुद्धको यात्रातिर मोडिएको थिए ।

२०५५ मा म जनउभार साप्ताहिक पत्रिकासँग जोडिए। अग्रजहरुले प्रकाशन थालेको त्योे पत्रिका जनयुद्धको समर्थनमामा थियो । पत्रिकामा मैले स–साना कविताहरु प्रकासित गदै समाचार लेख्न सिक्दै थिए । मेरो पत्रकारिताको पहिलो गुरुनरबहादुर अधिकारी हुनुहुन्छ । उहाँले आफसँग राखेर मलाई यो क्षेत्रमा लाग्न इच्छुक बनाउनु भएको हो । जनयुद्धमा मेरा भूमिकाका पाटाहरु धेरै भए । र मेरा आर्दशक गुरुहरु पनि धेरै छन । यहाँ मैलै पत्रकारिता क्षेत्रको विषयलाई मात्र उजागर गर्न खोजेको छु ।

जनयुद्ध विस्तार हुँदैं अघि बढिरहेको थियो । फौजी आक्रमणहरु चलिरहेका थिए । म युद्ध स्थलमा पत्रिका पु¥याउने हकरको रुपमा काम गदैं थिए ।हरेक हप्ता पत्रिकाको भारी बोकेर सल्यानको गर्पा र प्युठानको लख्नाटारसम्म म पुग्ने गर्थे । त्यो मेरोे नियमितको काम हुन्थ्यो ।मैले घोराहीबाट बोकेर त्यहाँ पुरयाएको पत्रिका रोल्पा,रुकुम,सल्यान र प्युठानका गाउँ, पार्टी पंतिm र छापामार कहाँ पुग्ने गथ्यो ।पत्रिका बजारमा निस्कन्थ्यो तर पु¥याउनुपर्ने ठाउँमा भने भूमिगत तरिका अपनाउनुपथ्र्यो ।

विद्यार्थी जीवन छाडेर आँधीरातमा पत्रिकाको भारी बोक्दै उकालो पहाड चढ्ेका ती दिनसाँच्चिकैका अस्मिरणिय छन । हो, सपनाहरु जागेपछिअप्ठ्यारा र अवरोधहरु आफैपन्छिए जस्तो लाग्दोरहेछ । दुःखमा पनि कता,कता आनन्दको अनुभूति हुँदोरहेछ। म जनयुद्ध प्रति आस्थावानत थिए तर छापामार देखेको थिएन । मनमा तिव्र अभिलाषा चुलिएको थियो छापामार देख्ने । त्यतिवेलाजनमुतिm सेनाभनेर नामाकरण गरिएको थिएन ।

०५५ या ०५६ को मंसिरतिर हुनुपर्छ । म र एकजना साथी सहित त्यहि पत्रिकाको भारी बोकेर गर्पाको सम्र्पक स्थानमा पुगेका थियौं । रातपरिसकेको थियो । त्यहि पत्रिका छोड्ने सम्र्पक घरमा सुत्यौं । बिहानै घोराहीदेखिपत्रिकाको भारीसँग हिड्ेको थकानले गहिरो निद्रा परिएको रहेछ । मध्यरातमा एक तालको जुत्ताको आवाजले मुटु हल्लाउँदै निद्रा व्यूझियो ।सँगैको साथी झन काप्न थाल्योे । सरकारी सेना आयो अब घरभित्र पसेर मार्छ भन्ने भयो । अब मरिने भयो भय उत्कर्ष पुगेकोथियो । विस्तारै जुत्ताको आवाज बन्द भयो ।

अलिकति सास आयो सेना घर नखोलेर गयो,अब बाँचिने भयो भनेर । तिनीहरु छापामार होलान भनेर अलिकति पनि हेक्का हामीलाई भएन । विहान हेर्दा त गाउँभरी छापामारको दस्ता । त्यो पनि झिम्पे टावरमा लडाई खेलेर आएको छापामारको पल्टन देख्दा आधारात पछिको त्रास एकाएक खुसीमा परिणत भएको थियो । पहिलोपटक छापामार र लड्ेर ल्याएको हतियार एकसाथ देख्न,छुन र अनुभूत गर्न पाइएको त्यो क्षण आज पनि मेरो प्रतिविम्बमा जीवित छ । त्यहि देखिएका दृष्यलेहरुको चित्र आँखाभित्र र्कोदै धेरै,धेरै कविता र विम्वात्मक आलेखहरु मैले त्यतिवेला लेखेको छु ।

युद्धका वेलाको सबै कुरालाई यहाँ थारै शब्दमा उतार्न सम्भव छैन । माथि मैले मेरो युद्धपत्रकारिताको प्रारम्भिक पाटोलाई मात्र जोडेको हुँ । जतिवेला घोराहीबाट प्रकासित हुने जनउभार बन्द भयो । हामी भूमिगत हुने अवस्था आयो । देशभर जनपक्षिय पत्रकारहरुको संख्या पनि बढ्दो अवस्थामा थियो । आ–आफनो ठाउँमा रहि जे स्रोत,साधन हुन्छ त्यसलाई प्रयोग गरेर प्रचारको काम गर्ने भन्ने पत्रकार केन्द्रको नेटवर्किङबाट निर्देशन भए अनुसार भूमिगत रुपमा पत्रकारिताकोथालिएको थियो । त्यतिवेला दाङबाटै फोटोपेपरमा माष्टरहेड र पत्रिकाको जस्तो कोलम तयार पारेर łहाम्रो आव्हान भन्ने पत्रिका हातले लेखेर फोटो कपि गरी गाउँ,गाउँमा पठाएका थियौं ।

८ पेजको पत्रिका राम्रा अक्षर भएका साथीहरुलाई खोजी भूमिगत सेल्टरहरुमा रातभर,रातभर लेखेर फेरी अर्को दिन अर्को सेल्टरमा बस्दै पत्रिका तयार पाथ्र्यो र गोप्य तरिकाले फोटोकपि गर्न बजार पठाइन्थ्र्यो र सम्र्पक प्वाइन्टहरुमा वितरणका लागि पठाइन्थ्यो । त्यो पत्रिकाका लागि ४ जनाको सम्पादक टिम हुन्थ्यो । एकजना व्यवस्थापक जसले पत्रिका फोटोकपि गर्ने ठाउँमा पु¥याउने,ल्याउने र वितरण गर्नेको सम्र्पक मिलाउथ्र्यो भने सम्पादकले डिजाइन,लेख, समाचारहरुको छनोट काट्छाट गथ्र्यो भने एकजनाले कोलम तयारपार्ने र अर्कोले लेख्ने काम गथ्यौं । त्यो हस्तलिखित पत्रिकाको सम्पादक भएर मैले केही समय चलाए । उतिवेला मैले त्यो पत्रिका निकाल्दाको अनुभूति मेरो पत्रकारिता जीवनको बेल्लै पाटो बन्न पुगेको छ ।

संकटकालपछि स्थिति झन भयावह बन्दै गएको थियो । हामी कामको विशिष्टता भित्रको आवश्यकतामा गतिसिल भएर चल्नुपर्ने र आफनो जिम्मेवारीमा पुरा गर्नुपथ्र्र्यो । त्यतिवेलाराज्यको एकोहोरो प्रचार बढि थियो । सामूहिक हत्या,बलात्कार र आगजनीका घटना लुकाइन्थे । यर्थातता हामी आफैले देखिरहेका हुन्थ्यौ तर त्यसलाई चिर्ने हामीसँग कुनै संन्चार माध्याम हुन्नथ्यो ।

त्यतिवेला भारतको तुल्सीपुर,लख्नउसम्म गएर पर्चा र बुलेटिन निकाली रोल्पा,रुकुमका गाउँसम्म पु¥याएको पत्रकारिताको अर्को वेल्लै अनुभूतिको पाटो मसँग रहेको छ । २०५८ सालमा हो म पहिलोपटक नाकाका बस्तीहरुमा पुगेको । त्यहाँ बसेर भारतको तुल्सीपुरबाट म एक्लैले राज्यले रोल्पा,रुकुम,प्युठान,सल्यान र दाङमा भए,गरेका ज्याजतीका घटनाको तथ्य सहितका पर्चा तयार पारेरबोकेर नाकाको सेल्टरमा ल्याई जिल्लाहरुमा पढाउने काम गरिन्थ्यो ।

म उतिवेला नाकाका बस्तीमा ९/१० महिना बसेको छु । साँच्चिकै आजका दिनआउँनमा त्यहाँका जनताको खेलेको भूमिका धेरै माथिको छ । तर आज उनीहरुको जीवनमा केही परिवर्तन आयो कि आएन यो भने नेताहरुले बुभ्नुपर्ने प्रश्न रहेको छ ।

खास युद्ध पत्रकारिताको अनुभव फौजी आक्रमणमा पुग्दा भयो । म ६९ तिर जनसेनाको भित्रको प्रचार कमानमा थिए । त्यतिवेला्सम्म देशभर युद्ध पत्रकारिताकाविषयमा तालिम,प्रशिक्षण चल्न थालेका थिए । र हरेक कमानभित्र पत्रकारको नेतृत्वटिम खडा गराइएकोे थियो ।त्यतिवेला हामीले मनोवैज्ञानिक प्रचारयुद्धका सामाग्रीहरु अध्ययन गर्नुपथ्र्यो ।

मनोवैज्ञानिक युद्धको प्रयोग अमेरिकाले भियतनाममा सबैभन्दा बढी गरेको थियो । यहाँपनि नभएका घटनाद्धाराप्रचार आक्रमणगरी विद्रोहीको मनोवल कमजोर बनाउने शैली सरकारले अपनाएको थियो । त्यसको प्रतिवाद सही तरिकाले दिनपनि युद्धभित्रका पत्रकारलाई देशभर एकैतरिका र एकै कमाडबाट परिचालन गरिएको थियो । त्यहि प्रचारको आवश्यकतालाई बोधगरी माओवादीले त्यतिवेला एफएम रेडियो ल्याएको थियो । हरेक व्रिगेडभित्र एकजना जिम्मेवार पत्रकार मातहतमा हरेक बटालियनसम्म रिपोटिङ पत्रकार राखिएको थियो ।

लडाईका मोर्चाहरुमा विग्रेडहरु केन्द्रित डिभिजन फर्मेशनमा युद्ध पत्रकारहरुका बीच पनि सूचना आदानप्रदान हुन्थ्यो । खासगरी फौजी मोर्चामा पुग्ने पत्रकारले सैन्य तालिम, हतियारहरुका नाम र न्युनतम एस,एल,आरसम्मका हतियारहरुका गोली लोड गर्न र झिक्न जानेको हुनुपर्ने, सैन्य फर्मेशन बारेको जानकारी र युद्धका वेला बोलिने कोड भाषा अनिवार्य जानेको हुनुपर्छ । युद्धलाई सचित्र उतार्ने रिलवाला क्यामेरा र आवाज रेकर्ड गर्ने वाकमेन भन्दा बढी संन्चार सामाग्री हामीसँग केही हुन्नथ्यो । हामीले संकलन गरेका रिपोट सामाग्री जे जति तयार पारिन्थ्यो त्यो रेडियोमा पठाउने र बुलेटिन निकालिन्थ्यो ।

तयार सबै रिपोट,समाचार रेकर्ड, क्यामराका रिल सामाग्री सैन्य कार्यालयमा संकलन गरेर राख्नुपर्दथ्यो । हामीले संकलन गरेका समाचार, रिपोट, प्रचार सामाग्री र फोटाहरु जनसेनाले आधिकारिक दस्तावेजका लागि फाइलिङ हुने गर्थे । युद्ध चलिरहेको ठाउँमा आन्तरिक सूचना केन्द्र रहन्थ्यो । त्यहिनै युद्ध पत्रकारहरु सुरक्षित भएर सूचना जानकारी लिने, रेकर्ड गर्ने र पहुँच भएको ठाउँमा रेडियोमा लाइफ गर्ने गरिथ्यो । जस्तो खारा आक्रमणको १ घण्टाभित्र मैले रेडियो जनगणतन्त्रमा लडाई चलिरहेको आवाज सहित घटना विवरण स्टुडियोमा सचिन रोका मार्फत लाइफ प्रशारण गरेको थिए ।

सैन्य क्षेत्र धेरै नियम र अनुशासन भित्र बाँधिएको हुन्छ । जस्तो लडाइबाट घाइते भएका योद्धाहरुसँग बाटोमा हामी कुनै कुराकानी वा लडाईको प्रतिकृया लिन पाइदैनथ्यो । निश्चत गन्तव्यमा पुगपछि मात्र कुराकानी अन्र्तवार्ता गर्न पाइन्थ्यो । त्यस्तै युद्धमा कव्जा भएका सेना,प्रहरी वा अफिसरहरुलाई आफनो साथमा हिडालीराख्दा रातभर लडेका दुबैपक्ष बीच आक्रमक आवेक बाँकी राख्ने हुँदा उनीहरुलाई सकभर हतियार नभएका सिभल मान्छेहरुसँग हिडाल्ने नियम थियो ।

जस्तो बेनीमा कब्जामा परेका सिडियो सागरमणि पराजुली सहित डिएसपीको टोलीलाई जनसेनाले युद्धमा कार्यरत पत्रकारहरुसँग हिड्ने व्यवस्था मिलाइदिएको थियो । जसका कारण उनीहरुलाई बोल्न र हामीहरुलाई उनीहरुको कुरा रेकर्ड गर्ने राम्रो अवसर पाइएको थियो ।वेनीको लडाई ठुलो र लामो हिडाईको थियो । रातभरको लडाई लडेर विहान हेलिकप्टरको हवाई आक्रमणलाई छल्दै पहाडै,पहाडको बाटो भोग,प्यास,निन्द्रा,थकान ओहो ! आजभोलि आफै अचम्ममा परिन्छ । वेनी आक्रमणबाट फर्कदै गर्दा दरवाङ यता हेलिकप्टरको तिव्र आक्रमण चलिरहेकै थियो ।

जनसेनाहरु आ,आफनो बाटो लुक्दै,छिप्दै र हेलिकप्टरलाई आक्रमण गदै अघि बढिरहेका थिए । अहिले उपराष्ट्रपति कमाण्डर पासाङ सहित हामी १०÷१५ जनाको टोली हवाई आक्रमणबाट छल्लिदै अघि बढिरहेका थियौं । उसले माथिबाट गरेको आक्रमणले हिडिरहेका एकजना जनसेनालाई ठाउँमै ढालिदियो । आक्रमण बढेको छ । पछाडीको एकजना साथी ढलेको छ । पासाङसहित हामी सबै जङ्लमा रुखको कभरमा बस्यौं । हेलिकप्टर फर्केर फेरि आक्रमण गर्न थाल्यो । त्यतिकैमा पासाङले आफनो अङ्रक्षकसँग भएको एम,सिष्टिङहतियार खोसेर हेलिकप्टर माथि फायरिङ गर्नु भयो । हेलिकप्टर तिव्रगतिमा आकासिदै टाढा भयो ।

त्यतिकैमा बाटोमा रहेको त्यो शव उठाई जङ्गलमा साथमा रहेको एउटा कोदालोले ४ मिनेटमा खाल्टो खनि १ मिनेट श्रद्धान्जली दिएर २ मिनेट भित्र शव खाल्टोमा राखि माटोले पुरेर हिड्नै लाग्दा फेरि हेलिकप्टर फर्केर आक्रमण गर्न थालिहाल्यो । हामी लुक्दै अघि बढ्दै गन्तव्यमा पुगेका थियौं । त्यो घटनाले अहिले पनि मलाई रुवाइराख्छ । त्यो १० मिनेटभित्रमा एकजना साथी हामीसँगै हिड्दै थियो, २ मिनेटमा ऊ मृत्युमा परिणत भयो अनि ७ मिनेट भित्रमा उसलाई हामीले माटोमुनि पुरेर हिड्यौं । युद्ध कति गतिसिल,घटना कस्तो तिव्र अनि कति छिटा हाम्रो समवेदना स्वाभाविकता परिणत गर्नुपर्ने बाध्यता । आँशुका थोपा खसाल्नेसम्म समय नहुँने एकदमै निर्मम हो युद्ध । त्यो मृत्युलाई नजिक पुगेर नियालेको घटनाले अहिले पनि मेरोमुटुलाई हल्लाउने गर्छ ।

२०६१ तिर रोल्पाबाट जनादेशको मध्यपश्चिमसंस्करण निस्कन थाल्यो । हिरामणि दुःखीको सहायक भएर म फेरि पत्रिकाको टेवुलमा रहि काम गर्न थाले । पत्रिकाको प्रेस रोल्पामै थियो । लुकेर काम गर्नुपर्ने । गाउँमा सेना पस्दा प्रेस खोलेर जङ्गलमा लुकाउनुपर्ने अवस्थाबाट पनि पत्रिका निकाल्दै सबै जिल्लाहरुमा पु¥याउने काम गरिन्थ्यो । माओवादीका शिर्ष नेताहरुको लेख,अन्र्तवार्ता र समाचार तयार पार्दा धेरै नेताहरुसँग बसेर कुराकानी गर्ने अवसर पनि त्यतिवेला पाइएको थियो ।

जनादेशमा काम गर्न थालेपछि विशेषगरी मैले रोल्पा,रुकुममा संल्चालन भएमा जनसतmाले गरेका विकासका काम, जनकम्युन,सहकारी, अस्पताल, शहिद मार्ग सहित जनतासँग जोडिएका समाचार र रिपोटलाई बढी प्रकासित गरेको थिए । २०६२/०६३को आन्दोलन पछि खुल्ला भएर पुनः घोराही बजारमा आएर बन्द रहेको पत्रिकालाई पुनः प्रकासनमा ल्याई साथी बीच युद्धभित्र र बाहिरका अनुभवहरु साट्दै सहकार्यमा अघि बढ्दै आइयो ।

यहाँ युद्ध पत्रकारिताका सबै पक्षको विश्लेषण गर्न असम्भव हुन्छ । यति भन्न सकिन्छ कि युद्ध पत्रकारिता जोखिमभित्र पनि मृत्यु नजिक पुगि समाचार खोज्ने साहसिक खेल हो । त्यहाँ २४ घन्टा आफूलाई एकदमै तयारी अवस्थामा राखिनुपर्छ । आफूलाई मासिक र शारिरीक रुपले बलियो नबनाई युद्धभित्रका भयानक घटनाहरुमा पनि आफूलाई स्वाभाविक बनाउन सकिदैन् । त्यहाँ दृष्टिकोण क्लिएर राखेर सर्मपित रहनुपर्छ । जुनसुकै वेला जे पनि हुन सक्छ । एकछिन पछि मेरो पनि मृत्यु हुन सक्छ भन्ने तयारी अवस्थामा रहेर नै काम गर्नुपरेको मेरो युद्ध यात्रा अवधिभरको अनुभव र अनुभूति रहेको छ ।

Facebook Comments